Mời giáo sư quốc tế đến Việt Nam đừng hữu hảo

Bài phòng vấn GS. Ngô Bảo Châu trên Báo Thanh Niên.


Viện Nghiên cứu cao cấp về toán VIASM là nơi duy nhất trong nước hiện nay quy tụ được số lượng lớn các nhà khoa học hàng đầu thế giới đến làm việc. Theo GS Ngô Bảo Châu, Giám đốc Khoa học VIASM, để tạo được môi trường học thuật quốc tế, các cơ quan khoa học trong nước phải làm sao cho các giáo sư quốc tế đến VN để được làm việc chứ không chỉ giao lưu hữu hảo hay đi du lịch.


GS Ngô Bảo Châu nhận xét:

Cá nhân tôi nhận thấy những giáo sư quốc tế có uy tín trong khoa học muốn làm việc với VN không phải là ít, nhưng cách mà mình tận dụng sự nhiệt tình và mong muốn hợp tác của họ chưa hiệu quả. Xưa nay mình vẫn quen ứng xử mỗi khi có nhà khoa học nước ngoài sang là đón tiếp thịnh tình, đưa đi chơi, mời thưởng thức nghệ thuật dân tộc, văn hóa ẩm thực.v.v… Cái này thể hiện phần nào sự hiếu khách, nhưng đã đến lúc đừng quá coi trọng nó, thay vào đó cần phải đặc biệt quan tâm đến hiệu quả công việc. Khi nhận nhiệm vụ xây dựng và phát triển VIASM, chúng tôi – những nhà khoa học trong cộng đồng toán học VN – đều dễ dàng thống nhất với nhau rằng cần phải cùng nhau tạo dựng một môi trường học thuật tiên tiến, không chỉ để bồi dưỡng giúp đỡ các nhà khoa học, các giảng viên ĐH trong nước có năng lực trở thành chuyên gia quốc tế mà còn đào tạo nhân tài tương lai cho toán học nước nhà. Một trong những giải pháp quan trọng để đạt được mục tiêu này là thu hút các nhà toán học VN ở nước ngoài và các nhà toán học quốc tế đến VN nghiên cứu và đào tạo.


Quan niệm sai lầm


Để đảm bảo tính hiệu quả công việc như GS nói, việc lựa chọn để mời những ai sang làm việc với các nhà khoa học, các giảng viên ĐH trong nước thường thực hiện theo cách thức nào?


Trước hết chúng tôi cân nhắc, lựa chọn để đưa ra một danh sách những nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực chuyên môn của họ, sau đó chính lãnh đạo VIASM sẽ đích thân mời họ sang để báo cáo những thành tựu mới nhất của mình tại các hội thảo hàng năm do viện tổ chức. Nhưng số này ít thôi. Phần lớn các nhà khoa học quốc tế được mời đến viện giảng bài hoặc làm việc ngắn hạn căn cứ vào đề xuất, nhu cầu nghiên cứu của các nhóm nghiên cứu của viện, nhằm giúp các nhóm đạt hiệu suất cao nhất trong thời gian ngắn ngủi mà họ làm việc tại viện (viện không có nghiên cứu viên cơ hữu mà chỉ có các nghiên cứu viên đến làm việc theo từng nhóm từ 2 tháng đến đối đa 1 năm thông qua những đợt tuyển dụng).


Việc ưu tiên mời ai, chúng tôi cũng cân nhắc trên hai phương diện. Thứ nhất là ưu tiên những người có tầm ảnh hưởng lớn về mặt khoa học, từ đó tạo dựng một mối quan hệ có chiều sâu giữa cộng đồng toán học VN và cộng đồng toán học quốc tế. Việc mời những nhân vật tầm cỡ “ngôi sao” trong giới khoa học sang làm việc cùng với các nghiên cứu viên VN sẽ tạo một hiệu ứng rất tích cực. Nó giúp cho các nghiên cứu viên của ta, đặc biệt là những người trẻ không bị cô lập, thấy những phấn đấu, nỗ lực của mình đang được song hành cùng với những tiến bộ khoa học của thế giới. Thứ hai, chúng tôi mời một cách thiết tha những thầy của các nhà khoa học VN khi họ du học. Việc này có ý nghĩa rất lớn trong việc giúp các nhà khoa học trẻ được đào tạo ở nước ngoài khi trở về “bám rễ” được ở VN mà vẫn phát triển được sự nghiệp khoa học của mình.


Nhiều nhà khoa học trong nước cho rằng sở dĩ VIASM mời được nhiều “siêu sao” toán học quốc tế đến VN chủ yếu nhờ uy tín của cá nhân GS Ngô Bảo Châu, còn các nơi khác sẽ khó làm được như thế, cho dẫu họ được đầu tư kinh phí?


Tôi nghĩ vấn đề của chúng ta là sự thiếu chuẩn bị về mặt khoa học, bao gồm môi trường làm việc cũng như vấn đề con người. Cho đến nay, trong giới khoa học VN vẫn có một quan niệm sai lầm là quan hệ quốc tế là để tạo… quan hệ, vì thế vẫn rất mất thời gian với các màn giao đãi như đón tiếp, gặp lãnh đạo, bắt tay, chụp ảnh, mời chào nhau đi ăn, đi tham quan.v.v… Cần phải thay đổi cách nhìn đó để tạo ra một mối quan hệ hợp tác bình đẳng, để các nhà khoa học quốc tế thấy họ sang ta không chỉ để đi “đổi gió”. Muốn vậy chúng ta phải có các nhà khoa học đang làm khoa học một cách tích cực, hợp tác với các nhà khoa học quốc tế trên tâm thế chúng ta cần làm việc chứ không phải lợi dụng uy tín khoa học hay tên tuổi của họ. Việc hợp tác chỉ bền vững khi mà họ cảm thấy những gì họ trao đổi với cộng sự VN có sự tiến bộ về mặt khoa học, bởi đấy là cái khiến họ cảm thấy không bị mất thời gian.


Thực tiễn của VIASM cho thấy để tạo một môi trường khoa học tích cực, từ đó thu hút sự tham gia cộng tác các nhà khoa học quốc tế không khó như mình tưởng và cũng không quá tốn kém (kinh phí hoạt động của VIASM mỗi năm chỉ 14 – 15 tỷ đồng). Vấn đề là mình phải tạo một không gian làm việc mà ở đó chất lượng học thuật được đặt ưu tiên hàng đầu thì tự mỗi nhà nghiên cứu sẽ hăng say làm việc một cách tự nhiên bởi nhu cầu nội tại của mỗi người, chứ không phải vì bị lãnh đạo ép làm. Không một nhà khoa học nào vì bị lãnh đạo ép mà làm việc được cả.


Tạo ngôi nhà chung cho các nhà khoa học Việt kiều


Được biết giáo sư cũng chủ trương tận dụng triệt để sự đóng góp của các nhà khoa học quốc tế người Việt trong việc tạo nên chất lượng học thuật của môi trường nghiên cứu trong nước?


Trong số hơn 150 nhà khoa học quốc tế đến VIASM làm việc trong thời gian qua, gần 1/3 là các nhà toán học người Việt, trong đó có những người đang rất có uy tín trên thế giới trong lĩnh vực của mình như GS Vũ Hà Văn (ĐH Yale), GS Phạm Hữu Tiệp (ĐH Arizona)… Tạo sự gắn bó sâu sắc với cộng đồng khoa học trong nước với các nhà khoa học quốc tế người Việt là một phần quan trọng trong chính sách của VIASM. Chúng tôi muốn cho dù họ về VN làm việc hẳn, hay chỉ về trong một thời gian ngắn, đều xem VIASM là ngôi nhà của chính mình, để họ đến với nó một cách tự nhiên nhất. Khi họ thông báo việc về, ngay lập tức bộ máy của viện sẽ tự động bố trí chỗ ăn chốn nghỉ, sắp xếp nơi làm việc cho họ, đồng thời tổ chức các lớp học, các buổi seminar…, gửi thông báo và tài trợ cho SV các trường ĐH đến viện để học.


Không chỉ các GS đã thành danh mà các nghiên cứu sinh hoặc các nhà khoa học trẻ mỗi lần về VN đều “tự động” đến viện làm việc mà trường hợp Lê Hùng Việt Bảo là một điển hình. Hầu như hè nào Bảo cũng về VN, mỗi lần về đều đến viện làm việc hàng ngày. Buổi sáng thì nghiên cứu, buổi chiều trao đổi – hướng dẫn các em SV.


Triển vọng “giữ chân” những người trẻ ở lại làm việc trong nước luôn thì ra sao?


Hiện tại con đường gửi người trẻ VN đi học ở Mỹ và các nước có nền toán học phát triển rất thông, nhưng con đường ngược lại (thu hút nhà toán học người Việt ở nước ngoài về làm việc hẳn trong nước – PV) thì chưa thông lắm. Vì thế mà có một số điều khá đáng tiếc, chẳng hạn như toán học trong nước còn yếu về phương trình đạo hàm riêng, trong khi chúng ta hiện có khá nhiều người trẻ có thể gọi là xuất sắc về chuyên ngành đó đang làm việc ở nước ngoài: Nguyễn Hoài Minh (ĐH Bách khoa Zurich, Thụy sĩ), Nguyễn Lực (ĐH Oxford, Anh), Trần Vĩnh Hưng (ĐH Wisconsin – Madison, Mỹ). Các bạn ấy cũng rất tâm huyết trong việc gây dựng nền móng chuyên ngành này ngay tại VN. Chính họ vừa trực tiếp về nước làm việc trong mùa hè vừa rồi, vừa mời những giáo sư uy tín bậc nhất thế giới trong lĩnh vực đó sang VN giảng dạy. Hiện các bạn ấy đã có kế hoạch hàng năm về nước tổ chức lớp học.


Tôi nghĩ cùng với môi trường nghiên cứu khoa học mà học thuật ngày càng được tôn vinh, nhiều bạn trẻ tài giỏi không chỉ đến làm việc ở VIASM một thời gian ngắn mà sẽ chọn con đường trở về hẳn, như gần đây có các bạn Lê Quý Thường, Ngô Quốc Anh (ĐH QG Hà Nội), Chung Nhân Phú (ĐH QG TP HCM)… Đặc biệt trường hợp Chung Nhân Phú khiến tôi rất vui. Vui không chỉ vì bạn ấy vừa làm tiến sĩ xong mà đã có bài đăng ở tạp chí hàng đầu thế giới mà còn bởi hướng nghiên cứu của bạn ấy hoàn toàn mới ở VN.


Xin hỏi GS câu cuối cùng, trong 5 năm gây dựng cho VIASM, giáo sư đã có “truyền nhân” người VN nào chưa, và GS có thấy “được việc” khi làm việc ở VN?


Hiện tại tôi đang trực tiếp hướng dẫn làm tiến sĩ cho 3 bạn VN tại ĐH Chicago, trong đó có một bạn được tôi “nhấc” đi từ VIASM. Cá nhân tôi cũng rất phấn khởi khi đầu năm nay, lần đầu tiên một bài báo được viết hoàn toàn trong thời gian làm việc ở VN của tôi (viết chung với hai bạn trẻ Lê Hùng Việt Bảo, Hồ Phú Quốc) đã được công bố.


Cảm ơn giáo sư Ngô Bảo Châu!


Nhân dịp kỷ niệm 5 năm thành lập Viện Nghiên cứu cao cấp về toán VIASM, GS Ngô Bảo Châu chia sẻ với chúng tôi về kinh nghiệm tạo môi trường học thuật quốc tế ở VIASM. Phần lớn của nội dung chia sẻ này đã được đăng trước trên báo Thanh Niên
http://thanhnien.vn/giao-duc/moi-giao-su-quoc-te-den-viet-nam-dung-huu-hao-648244.html